RUTA POR SABUCEDO

Sabucedo reúne por los días de la Rapa a cerca de 20.000 personas. Pero hay otros días en los que Sabucedo merece ser visitado. Una jornada por la Ruta de Sabucedo en la que se puede disfrutar de la naturaleza, de las tradiciones, de la historia inscrita en sus calles, y de instantáneas de importantes fotógrafos en las paredes de sus casas.

CASA DAS VELLAS

Pasado el río y a las faldas del monte As Cabanillas, se ha encontrado, probablemente y según la tradición oral, la CASA DAS VELLAS, donde se refugiaron de la peste las dos ancianas, que al salvarse, donaron un caballo y una yegua a San Lorenzo. Así nació A Rapa.

MUIÑOS DE VESA CARBALLA

El recorrido por los molinos que jalonan el río, las historias y leyendas que reviven, los placeres de las noches de muiñada, el agua fresca y cantarina entre una vegetación exuberante y frondosa, son la mejor medicina para la tranquilidad, para refrescar, para dejarse llevar y para disfrutar de la calma interior.

4ª RUTA CABALAR. Marzo de 2016

Dossier de la 4ª Ruta Cabalar.

SABUCEDO UN POBO ALOITADOR, ANTES E AGORA.

No ano 1752 Sabucedo tiña 50 veciños. Deles, doce eran canteiros, once  carpinteiros, un zapateiro, un arrieiro, Xoán Cabada, un ferreiro,un escribá, un feirante, unha costureira e algunhas rapazas e rapaces. As outras once persoas eran labregos. Nese ano xuntáronse na baixa 37 bestas e algúns poldros, e fíxose a rapa no  curro.

Hoxe en  Sabucedo na semana viven 40  veciños, os fin de semana, pódese chegar os 80, na semana santa os 100  e no verán os 150; moitas casas  rehabilitáronse, moitas familias volveron e os moitos rapaces empezan a vivir Sabucedo. Na Rapa xúntanse preto das 20.000 persoas.

Fai case 400 anos, Sabucedo tiña a rapa; hoxe sigue, con 500 bestas. Antes había a Aldea de Arriba e a de Abaixo; hoxe xuntáronse. Antes había dúas tabernas, a  do Campo e a de Monteagudo, despois a de  Marisa  e a de María, agora a taberna é o Teleclub de Fátima.

Os terreos do Teleclub foron un donativo de Fernandón, O sexagenario; a súa vida non cabe nun libro.  Ademais dos  terreos, traballou na sua construción; o pobo tivo que pagar 1492 pesetas a Facenda, que ingresou o alcalde pedáneo Lino Cabada nas oficinas de Pontevedra.

Antes tiña unha Escola Nacional Mixta; daquel Mestre Regueiro saíron as primeiras xeracións de mestres,  curas, directores de caixas de aforros….; na segunda xeración mestras, mestres, avogados, catedráticos, empresarios, traballadores sociais… e na terceira veterinarias, enfermeiras médicas, avogados, periodistas, psicólogas, master en comunicación e relacións públicas, licenciadas en políticas goberno e relacións institucionais, músicos…..; a educación krausista o activismo pedagóxico e aquel humanismo da Institución Libre de la Enseñanza que chegou a Sabucedo polas Misiones Pedagógicas ou polos libros do Mestre Regueiro desapareceron coa guerra, pero non de todo en Sabucedo e foron as raíces dun pobo culto e solidario.

Antes tiña un Cura; os curas sempre foron parte do pobo; cando a desamortización de Mendizábal, viñeron a rapa funcionarios de Pontevedra, o alcalde de Cerdedo e a Garda Civil para incautarse das bestas, o cura que recibiu un chivatazo , mandou ceibar as bestas; cando chegaron as autoridades díxolles que as bestas estaban no monte e que as foran buscar. Despois da guerra veu un camión para “pasear” a Sanmartín, Monteagudos, Arestides, Antonio Miguez…. O cura Don Remigio púxose diante do camión e dixo que antes de levar os seus fregueses tiñan que lévalo a el. Cando se oía o camión polas noites, escondíanse no falado da casa de Leonor e tiñan  un fachico de palla preparado para prenderlle lume e así tocaran as campás para convocar a xente a apagar o incendio.  Aínda que houbo xente nos dous bandos, en Sabucedo respetáronse, non como en Tomonde ou  Quireza.  O cura Don Ernesto, moi do pobo, foi o que entregou a Rapa o pobo.

Nos anos da emigración, os albaneles, carpinteiros e algún ferreiro tiveron que buscar saída a unha vida sen vida. Uns pola España, outros por Alemania, Suiza, Francia  e uns poucos pola América. O efecto chamada, baleirou o pobo; os maridos chamaban as súas mulleres, os irmáns os mais pequenos, despois os primos e o fin os veciños. Si un entraba en FENOSA ou en Dragados, si traballaba en Salamanca, Madrid, Barcelona ou Zaragoza, pronto chegarían de Sabucedo; e si estaban no estranxeiro pronto estarían alá veciños  de Sabucedo para conversar en galego e empezar a chapurrear no outro idioma. Pero a Rapa era sagrada estiveran onde estiveran ainda que perderan días das vacacións ou tiveran que volver o remate da Rapa.

Outros quedáronse e a eles tamén se lle debe moito; entre eles Sanmartín ”un home que da súa boca nunca saíu unha mala palabra” home culto, autodidacta, escritor. Daba clase na caseta do curro,  poñía inxeccións,  facía as particións, escribía  e lía as cartas dos que estaban fora para súas nais ou avoas, estaba o tanto do que lles pasaba no fronte os que estaban na guerra, dirixía a construcción do lavadoiro da Portousía, escribía un diario, escribiu nos periódicos,  e escribiu unha novela. Foi o que creou o respecto pola bestas, poñendo carteis en madeiras nos días da rapa”Respetad a los animales” Cuidado pasan  caballos”; puxo a Rapa no NODO e na Televisión. Nos últimos anos, vivía a rapa con tal intensidade que tiña que marcharse e volver despois da rapa, cando todo xa pasara e o pobo estaba na calma de cualquera día. Un home de linguaxe culta, gran conversador, que vivía e sentía o pobo por encima da súa persoa, sen ambicións, sen nada nos petos pero rico nos sentimentos, dun humanismo solidario e moderno; un home adiantado o seu tempo.

As xentes de Sabucedo levan a solidariedade e a pertenza o pobo no seu ADN e na súa maneira de sentir; antes cando algún estaba nunha pelexa alí estaban todos; en Quireza  subían o palco da orquestra e dicían que xa  se acababa  a festa e ata  a Garda Civil estaba de acordo, por iso un Garda Civil de Cerdedo estaba desexando  que empezase a pelexa para cargar con todo contra os de Sabucedo; as relacións con Quireza que sempre foron duras e non permitían que os mozos de Quireza se acercaran as mozas de Sabucedo, fóronse limitando a rivalidade nos partidos de fútbol, casaron dun e outro lado e os mozos de Quireza son hoxe un puntal das bestas no monte e no curro.

Sabucedo tiña os problemas da terra, íase as catro da mañá, as veces coa escopeta, a gardar a auga de regar o Cadaval, unhas veigas  tan en pendente que a auga baixaba coma tola o río sen casi tocar a herba; tamén tiña o mal dos caciques, e cando na parcelaria che tocaba a veiga que non querías, íase pola noite a cociña de ferro de Antonio Monteagudo e deixábase algo para o enxeñeiro ou parábase o seu automobil  nos Meixons e metíase un xamón; eran tempos de caciques que dicían, como debuxaba Castelao ¿e logo o porco estaba coxo?

Hoxe Sabucedo ten vida ademais da Rapa, inda que é a Rapa a que lle da a vida; e a mellor rapa e mais respectuosa coas bestas, sin  cordas nin varas, loita nobre; ten o mellor curro, accesibel e para dúas mil persoas; ten a mellor festa do comezo do verán de toda Galicia; está declarada de interese turístico internacional, cando en Galicia eran cinco e hoxe xa son oito.

Hoxe Sabucedo ten mais cousas e a o longo de todo o ano; rehabilitáronse as casas, volveu máis xente, os netos e bisnetos xa viven Sabucedo; antes dicíase “De quen eres”, hoxe e difícil, pero chega con saber que eres de Sabucedo.

Polo pobo hai unha exposición permanente de fotografía, 12 fotógrafos de recoñecido prestixio  plasman as súas visións da Rapa en fotografías  de tamaño moi grande nas paredes das casas. Hai unha ruta polos muiños de aguas cantaneiras, pola casa das vellas, e se se quer ampliar coa subida o Monte Curuto ata a Trona da Moura e os petroglifos do Outeiro das penas. Faise con tempo pa o gozo antes de xantar, ou pola tardiña.

Si dispoñemos do día enteiro, pódese ir os Montes de Montouto  a ver as greas das bestas polas sendas que se marcan o día da Baixa; son cinco rutas para escoller e pasar o día coa paisaxe da natureza, co trinado dos paxaros saltaricos, ferreiriños, paporroibos, paspallás, carrizos, estorniños, pimpíms, xílgaros, avefrías, verderolos, andoriñas ; cos cantos do cuco, das rulas e das  pombas; cos grasnido dos corvos e das pegas; e pode avistar o voo dalgún azor,algunha anguía ou de parexas de voitres.

Bosques de toxos en flor, un mundo amárelo; de xestas máxicas e primaverais “‘perfumaditas de brea”; de fentos ou rabos de cabalo, entre os toxos, a sombra dos pinos ou as beiras dos regatos, de piorneiras para agocho dos xabaríns e dos lobos.

Colonias de pinos que rumorean a selva, que protexen a frescura das fontes, que co seu monótono fungar nos empuxan a loitar polos destinos dos eidos de Breogan.

Podemos topar algúns restos de mámoas, e  os petroglifos  do Outeiro de Pan de Trigo na ruta 3 que vai a Conla e a Pranzadoira;  si vamos pola ruta 5 o Cádavo, o monte mais alto, vémonos encima do mar, da ría de Arousa, da de Pontevedra, e un pouco da de Vigo.

Cando nos atopemos con unha grea de bestas podemos acercarnos andando amodiño e pisando sen facer ruído; elas primeiro obsérvanos e despois coma senón nos fixeran caso; se nos admiten falémoslle amodiño e borboriñando.

Na primavera ou no verán, con coidado co  sol, e co ceo limpo, pode ser un día intenso e memorable, aínda que se conte e se quede nas cámaras ou nos vídeos, mellor e o gozo pa dentro.

Si se ven a Rapa gozase dun espectáculo único, con catrocentos anos de historia; pero hoxe Sabucedo ten atractivos da natureza, do medio ambiente, de  arte polas  rúas,  da conversa dun pobo solidario e rico en tradicións; un pobo loitador e que puxa dende as súas raíces polas súas xentes.

José Manuel  Cabada  Álvarez.

LA SUBIDA AL MONTE

A baixa y el curro, constituyen A RAPA. Son complementarias, no puede  vivir la una sin el otro; es necesario vivir la una y el otro. Lo cual no limita que, a unos les guste más a baixa y a otros, el curro.

Este año 2015 no podré disfrutar del completo; los traumatólogos se estuvieron pasando la pelota un tiempo, al final se decidió una intervención en el pie y no llego a tiempo para ir al monte. Ya tenía convencido a Samuel, que este año subiríamos al Cádavo, el monte más alto, el más majestuoso, el de las rías, el del viento que fecunda as bestas, el de la fuente do Cabalo, el del dominio de Makelele. Me tendré con conformar en subir a un coche que me deje en el Peón. Como no participaré en A baixa, que ya no es lo que era, vamos a comentar alguna subida al monte.

Hace unos años, en casa nos levantamos, al poco de acostarnos; a las siete de la mañana, con el despertador de Paco de Magariños, que martillea los oídos, ¡pum¡,¡pum¡ pum¡¡¡¡¡, con un sonido distinto si el cielo está despejado, nublado o lluvioso, y que no lo puedes evitar aunque te escondas bajo la almohada.

Desayunamos, y mi hermana, como siempre, nos prepara los bocadillos. Tengo dudas sobre mis posibilidades de afrontar con garantías la subida al monte y decido quedarme en la cocina para evitar la tentación e, irresponsablemente, unirme al grupo.

Una señora cargada con cámaras fotográficas, llama a la puerta y saluda.” Buenos días, dónde se recogen las acreditaciones” A  estas horas no hay nada abierto, ha terminado la Misa y la gente se dirige al monte.” Bueno acabo de llegar en taxi desde el aeropuerto de Santiago ¿Dónde pudo tomar un café?” En ningún sitio, pero si quiere un café y un desayuno, aquí mismo. La reportera deja sus cámaras y desayuna. Al terminar y dar las gracias, me dice: ”Me puede indicar el camino para subir al monte” Le contesto que le acompaño a la Costa do Campo para mostrarle el camino que se puede divisar. En ese trayecto desde mi casa a la casa donde  había nacido, iniciamos interesante conversación, pero yo iba pensando; yo tengo dudas y esta mujer cargada de cámaras va toda decidida, no sabe con lo que se va a encontrar y no duda; yo conozco el camino, ella no; yo no llevo peso, ella sí. No sé si San Lorenzo, nuestro abogado, que te ayuda en las dudas; el camino que al andar te da fuerzas, mi abuelo que desde la ventana me estaría recriminando mi falta de valor, la tendencia a compartir y colaborar o ese aprendizaje a lo largo de toda la vida al que uno se dedica, lo cierto es que ya llegamos A Ponte que sobre el rio  separa al pueblo del monte y si lo traspasas, ya sabes que llegarás a los Montes de Montouto.

Le voy contando las historias de la Rapa, vamos despacio, pero muy despacio para subir el Marco del Feal, hablamos de fotografía, de que mi hermano Anxo puede que sea el que más fotos tiene de la rapa, que los fotógrafos vienen a comer a casa y compartimos. Pero ya las rodillas se flexionan menos y me dice “Pepe falta mucho” le dijo que poco, que al doblar aquella loma. Pasa algún todoterreno y me dice: ”Pepe paramos ese coche”, estamos llegando, pasada aquella loma. Yo no me atrevía a decirle que si le llevaba alguna cámara, pues sé que para  los profesionales de la fotografía, la cámara es una prolongación de su cuerpo. Tras varias promesas de que aquella era la última, me adelanto y veo los todoterrenos aparcados en el Peón y algunas greas en el cierre. Al llegar y antes de sentarse y dejar las cámaras, se acercan, lo fotógrafos habituales, Cristóbal Hara, Carlos Puga, Xavier Fernández…. ¡Hola, Cristina¿ cómo has llegado hasta aquí?

Cristina García Rodero, estuvo comiendo en casa y compartiendo los días de la Rapa; su intención era incluir fotografías  de la Rapa en  la exposición que estaba preparando para Santiago con el título TRASTEMPO, pero no se llegó a tiempo para su inauguración en el Centro Gallego de Arte Contemporáneo, CGAC,  en enero de 2011.

En 2013 fue elegida Miembro de la Real Academia de Bellas Artes San Fernando y este año inaugurará la Escuela de Verano de la Universidad Complutense en el Escorial.

Esperamos la publicación  y catálogo de A RAPA de SABUCEDO por esta fotógrafa de la Agencia Magnum, Académica, Premio Nacional de Fotografía y multipremiada.

En 2014, sin dudas pero con cabeza, me planteé la subida la monte, con calma; dejé que el grupo se distanciara para ahorrar esfuerzos en los primeros envites y mantener fuerzas para las primeras escaramuzas de Soprepequite, en el bosque de acibros; y sobre todo, ante el temible y desafiante Marco Feal. Subiendo despacio sobre la negra tierra y mirando siempre arriba, diviso una figura humana parada. Al llegar a lo más lato, siguiendo sin mirar atrás, una señora, me dice que se ha perdido y que si le puedo indicar el camino. Hablamos y ante las peculiaridades de su acento en buen castellano, me contesta que es norteamericana y que se llama Rebeca. Que le gustan muchos caballos y que tiene una docena en su rancho. Que además de internet, conocía cosas de la Rapa, por su marido que había estado en la Misa pero que regresó a la Casa Rural. Que su marido era de Noya, que fue fotógrafo de la Armada de EE.UU, pero que ahora tenía su propia agencia  de modelos y para la vida social. Le voy contando cosas de la Rapa, su interés es creciente y llegamos al Peón. En el cierre, hay poco más de veinte bestas; ella se acerca a ellas y después de observarlas se incorpora al círculo para cuidar de que no se escapen. Pasan las horas y se acerca una grea, se produce el tumulto, la gente se coloca para facilitar su entrada en el cierre, pero as bestas ante la presencia te tantos todoterreno, encuentran un hueco y huyen montearriba hacia Souto; los que venían con ellas se quejan de que todo su trabajo se vino abajo por la falta de organización para la entrada y por la presencia de los todoterrenos. Pasan las horas, el sol es de justicia, pero Rebeca sigue cuidando en el cierre. Un joven motorista con su uniforme ad hoc, llega donde estamos tumbados a reguardo de la sombra de  los pinos, apaga su moto y la tira a nuestro lado. Cuenta la aventura de que en un regato, la moto se encabritó y que salió despedido por encima de ella. Le sugerimos que retire la moto por si vienen más bestas y no pase como las que huyeron por la presencia de los todoterrenos, contesta que cuando lleguen as bestas que,  ya la retirará. Rebeca sigue cuidando, a las cinco de la tarde, regresamos al pueblo. A las siete y media llegan los que han dejado as bestas en el cierre.

Antes, siempre, hasta los últimos cambios, baixaban as bestas y los que los que las habían ido a buscar no más tarde de las cuatro o cinco de la tarde; el pueblo estaba a rebosar y todos disfrutaban de la llegada das bestas. Ahora sólo llegan los que las fueron a buscar y as bestas se quedaron en el  cierre, nadie les espera ni las espera, habrá que ir a buscarlas mañana por la mañana al cierre.. As bestas tienen memoria, y seguro que añoran tiempos pasados, en los que con mucho esfuerzo y cansancio desde las siete de la mañana hasta las cuatro de la tarde, llegaban a los montes do Curuto y ya descansaban hasta el día del curro. Ahora pasan una noche en el cierre y dos noches en el cierre del Curuto, dos sitios distintos; antes venían en un día y ahora en dos; no les podemos preguntar si así están más cansadas o más descansadas, pero se les nota.

O PANORAMA E A PANORAMA

Xa ven A RAPA 2015; coma sempre, un ano dificultoso; pero San Lourenzo, “sed  Lorenzo nuestro abogado, pues sois nuestro patrón glorioso,” botará unha man, porque coa outra ten que suxeitar a grella. O pobo de Sabucedo e o que fai todo pola rapa; os demaís apuntanse á festa. Si e unha festa de Interés Turístico Internacional, unha das cinco de Galicia, ¿ ten axudas e promoción acorde a esa categoría? Ou son case parecidas á festa do caldo, con todo o respecto ao noso ebullicioso caldo de berzas, patacas, herbellas, unto e un anaquiño do porco, que quenta o corpo aínda que sexa verán. Senon hai cartos pa festa, secadra hainos po pobo¿ en que mellorou o pobo dende que a festa foi declarada de Interés Turístico Nacional, hai mais de 45 anos ou dende que foi declarada de Interés Turístico Internacional no 2007? ¿En que melloraron os servizos aos turistas e visitantes que nos días da rapa inundan Sabucedo?

 O monte a as bestas. As greas, o cabalo coas súas bestas, están nos seus montes dende hai miles de anos, o que nos din os escritos, e do ano 1652; agora van a ter menos montes porque van poñer cercos de aramados en 48 hectáreas para produción de vacún, subvención da UE. O DECRETO 142/2012, do 14 de xuño, polo que se establecen as normas de identificación e ordenación zoosanitaria dos animais equinos en Galicia, obriga a que os cabalos en liberdade teñan que ter o chip, e que teñan un seguro de responsabilidade. Moitos particulares abandonan as bestas no monte e din que son para o santo. Algúns curros xa non se celebran. As bestas de Sabucedo son do Santo, son do pobo; non son reses mostrencas, nin dos besteiros. De feito o Decreto, foi recorrido ante a Xunta, pero tres anos despois, non hai resultados. Está ben que se subvencione os cabalos de pura raza galega. Habería que coidar da raza autóctona de  miles de anos, os nosos; compañeiros dos de Irlanda, Inglatera e Estados Unidos, onde se consevan algúns, fillos dos que se salvaron nun naufraxio dun galeote español fronte ás costas de Florida; ou dos do sur da Rusia. Catalogar os cabalos e coidar da sua xenetica, hai estudos da fauna galega de 1861 de Victor López Serrano, e hai unha veterinaria de Sabucedo, na Asociación, que pode coidar da selección dos cabalos, e non mercalos porque sean bonitos ou “cabalazos”.

O curro ampliouse, ten tres entradas, polo que tamén ten tres saídas de emerxencia, é accesible e ten sinalizadas as prazas para persoas con mobilidade reducida.

¿E a festa? Antes a baixa era o sábado; iba moita xente o monte, a organización era daquela maneira, e as catro ou cinco da tarde chegábase a Sabucedo; o o pobo estaba cheo de xente para ver a baixada polas Cabaniñas e a chegada pola costa do Campo, e había curro pola tarde. Agora a baixa é o venres, vai bastante xente ao monte, aínda que os que traballan non poidan ir. Volveron as motos, non sei como se pode chamar ese deporte de ir detrás duns cabalos nunha moto de motocros con ese ruído tan ferinte na placidez do monte e asustando aos pacíficos animais en liberdade. Tampouco é unha competición sa, a gasolina e o ruído, fronte ás ansias de liberdade ¿onde está Seprona?  Os cabalos e as bestas non baixan ao pobo, quédanse nhun peche que non se ve dende o pobo; e os que foron ao monte chegaron o ano pasado, máis alá das sete da tarde. No  pobo apenas hai visitantes, pola noite hai verbena. O sábado pola mañán, o curro xa está cheo de xente, xente que non pode ver a chegada das bestas pola Costa do Campo  no seu percorrido pola estrada ata o curro.

No curro, os aloitadores, demostran a súa paixón e respecto polas bestas. Fóronse eliminado, o corte das orellas aos poldros, o golpe coas varas ou coas tesoiras, e as patadas ou apoiar os pés sobre ás bestas, cando están no chan. Hai un código non escrito pero comunicado dos aloitadores.

Nos arredores do curro, os postos de vendas chegan case á porta do curro, os postos de consumo de comida e bebida, están sobre o bordo da estrada, as persoas teñen problemas para andar polas aglomeracións e cando  as bestas entran ou saen do curro,  teñen que pasar case en fila, como os  ciclistas na suba ao Tourmalet.

En canto os servizos, antes a Guardia Civil estaba presente case todas a festa e a organización pagáballes a comida e a cea; agora deséñase a seguridade no Concello de la Estrada; hai policías municipais e garda civís, no curro e alrrededores, coincidindo coa presenza de autoridades; Protección Civil, ás veces, e pouca; hai unha empresa de seguridade, pagada pola asociación para ordenar a entrada e saída de automóbiles ¿que plans de prevención se establecen, máis alá da presenza dunha ambulancia durante a celebración do curro nunha aldea de 50 veciños que recibe case 20.000 visitantes?

Este é o panorama, máis ou menos como calquer panorama; pero este ano 2015, ¡¡chega a Panorama¡¡. A grande orquesta, a mellor. Un camión como un mundo que non sei como aparcará ou se hai que cortar carballos para chegar o campo da festa; unha explosión de luces, videoclips, efectos especiais; con voces en galego, en inglés e en sabrosura; con bailarinas, acróbatas, abelorios e loucura de ritmo. O gran acontecimemto, un título máis para A Rapa de Sabucedo. ¿ E si chove,  Treixadura, que ben soaría no curro ou no campo da festa, dí, deixa chover, si chove e venta….  Non, que non choiva ni faga vento, porque si fora que sí, cérrase o camión da Panorama; e o meu goso nhun poso.

Hai que carrexar moitos hovos a Santa Clara a Pontevedra para que non choiva; Teresa do Campo, coida das galiñas e de que non se perda  ni un só ovo. ¡¡Que a Rapa das Bestas de Sabucedo 2015, sexa a mellor do mundo, coma sempre ¡¡¡¡¡¡¡

PEPE DO CAMPO

 Hai moitas imaxes e moi bóas; fan falta historias, poesía e sentimentos para coñecer, sentir e vivir o mundo máxico da Rapa das Bestas de Sabucedo